Να είσαι ο Κανένας


Πείτε, καταρχάς, χρόνια πολλά στο πιο ερωτεύσιμο πλάσμα του κόσμου, γιορτάζει την Παρασκευή, 7 Ιουλίου. Το όνομά του είναι Κυριακή. Ας μην το ξέρετε. Σε αυτήν την περίπτωση, ο λόγος αποτελεί εγγύηση, κάτι που συμβαίνει αρκετά σπάνια.


Έπειτα, στο εορτολόγιο γράφει ότι την ημερομηνία 7 Ιουλίου εορτάζεται η μνήμη του αγίου Οδυσσέα του μεγαλομάρτυρος. Είναι αστείο, ούτως ειπείν, διότι και άγιος και μεγαλομάρτυρας δεν είναι, περισσότερο, άλλος από έναν από τους σπουδαιότερους ήρωες των ομηρικών επών και ίσως τον αγαπημένο μου: εκείνον που το όνομά του είναι Κανένας, σύμφωνα με τον Όμηρο και, δεκάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα, τον Βαλέριο Μάσιμο Μανφρέντι.

Ο Ούτις. Ο Πολυμήχανος. Ο Οδυσσέας, ο βασιλιάς της Ιθάκης, που ενέπνευσε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ποιήματα όλων των εποχών, με φράσεις που έχουν επαναληφθεί τόσο συχνά που, αν δε σου έρθει ο εμετός κατευθείαν, θέλεις να βάλεις τα δάχτυλά σου στον οισοφάγο για να βγάλεις αυτά που έχεις τοποθετήσει είτε από στομαχικό συναγερμό είτε από ροπή προς την απόλαυση, ενδεχομένως, πολύ συχνότερα παρά όχι, από τα δύο μαζί. Από το ρήμα «οδύσσομαι», που σημαίνει μισώ κάποιον, οργίζομαι. Ο Όμηρος τον αποκαλεί γιο της πέτρας, να βγαίνει από τη λέξη «οδηγός» δεν αποκλείεται, ούτε και από το ρήμα «οδυνάω», που αφορά σε εκείνον που προκαλεί και αισθάνεται πόνο.

Ο Κανένας. Την τελευταία διετία έχουν αναφερθεί άνθρωποι απέναντί μου στον Οδυσσέα τρεις φορές και δεν βγαίνω τόσο συχνά: είναι μεγάλο ποσοστό. Η μία είναι απολύτως ερωτευμένη μαζί του, σε σημείο που πλησιάζει την προπαγάνδα. Ο δεύτερος, προσφάτως, αναφέρθηκε σε μία απόρριψή του για μία πρόταση που του έγινε, λέγοντας, εν ολίγοις, στον πομπό, «μην προσπαθήσεις να με δελεάσεις τώρα που κατάφερα να γίνω Κανένας». Και παλιότερα, ένας φίλος μού ανέφερε ότι η προσπάθεια του Οδυσσέα να πείσει τον Αχιλλέα να επιστρέψει στο μέτωπο, κατά τη διάρκεια του Τρωϊκού Πολέμου, θεωρείται από τα ισχυρότερα παραδείγματα πειθούς στην ιστορία της ρητορικής. Για να προσθέσει, παίρνοντας ένα ύφος το οποίο σχηματίζεται στο πρόσωπο όταν είσαι έτοιμος για μία εντελώς συναισθηματική ανακοίνωση, «και δεν τον έπεισε». Ήταν εκείνη η στιγμή που ο εγκέφαλος, επεξεργαζόμενος το λόγο ή ό,τι θυμόταν από αυτό, δεν μπόρεσε να το προσπεράσει για να φτάσει στο γεγονός ότι, τελικά, ο Αχιλλέας δεν πείστηκε. Όντως, όμως, ο λόγος του Οδυσσέα θα μείνει στο διηνεκές ως ένα αξιοπρόσεκτο παράδειγμα πειθούς.

Ο Όμηρος δεν έδωσε απλώς υλικό επικό, μέσα από αυτόν τον ήρωα. Σκιαγράφησε μία πραγματικότητα που μέλλει να κρατήσει όσο υπάρχει η φυλή των Ιώνων, έστω και με τις απαραίτητες προσμίξεις, δηλαδή ακόμα πολλές χιλιάδες χρόνια από τη στιγμή που εμείς θα σταματήσουμε να υπάρχουμε. Έχουν το λειτουργικό κακό οι άνθρωποι ότι όταν περνούν από τη μη ύπαρξη στην ύπαρξη όλο το περίγραμμα της ύπαρξης γίνεται η μόνη ύπαρξη. Βαρύγδουπα, όταν αναφέρεται από τους σοφότερους ότι καθήκον είναι να μην κάνουμε τα λάθη του παρελθόντος, αν δεν πρόκειται για το πρόσφατο παρελθόν ο λόγος γίνεται για κάτι που έχει ξεβράσει η ιστορία με τρόπο που δεν γίνεται να μας απασχολήσει περαιτέρω από το κομμάτι της παρατήρησης. Δεν είναι πιθανό κάτι που είχε συμβεί ενώ εμείς απείχαμε να είμαστε ιδέα για τρεις γενιές να μπορεί να αφομοιωθεί τη στιγμή της σκυτάλης, του τρεξίματος με τη δάδα. Ο χαρακτηρισμός «επικός» χρησιμοποιείται κατά το δοκούν για να αναδείξει κάποιο μεγαλείο, μόνο που στον ομηρικό κόσμο οι κανόνες τιμής τίθενται εν αμφιβόλω πλειστάκις, αν και τούτο ασφαλώς και ανακατεύεται με τα ανδραγαθήματα, μία λέξη που ήταν ένα φανερό άστρο, ένας ολόκληρος πλανήτης, στα παιδικά χρόνια μου. Ο Οδυσσέας είναι η αποδοχή του Γαλιλαίου ότι η Γη είναι επίπεδη και ο τρόπος που κινήθηκε κάνει τον Νικολό Μακιαβέλι να φαντάζει εθελοντής αποθηκάριος σε εκκλησία στα Άνω Λιόσια. Από την πρώτη στιγμή, από τότε που έκανε τον τρελό για να μην πάει στον πόλεμο ως το σάλπισμα για να αποκαλύψει τον Αχιλλέα και από τη φαεινή ιδέα του Δούρειου Ίππου, την πρώτη καταγεγραμμένη μπλόφα του κόσμου, ως την αναμέτρηση με τον Κύκλωπα, ο Οδυσσέας έκανε ό,τι έπρεπε. Επίσης, έκανε, τη δεύτερη δεκαετία, ό,τι έπρεπε με τις γυναίκες, με την Κίρκη, την Καλυψώ και τη Ναυσικά να έχουν καταγραφεί -και δεν είμαι σιγουρος για την ίδια την Αθήνα, η οποία πρέπει να γοητεύτηκε από την τσιγγάνικη αλητεία και το τετραπέρατο μυαλό- έστω και αν δεν του αποδίδεται συνεύρεση. Ο Όμηρος δεν απασχολείται πολύ με την ανδρεία του: στην Τροία τού δίνει ένα μικρό κομμάτι με ανδραγαθήματα και ξεμπερδεύει, αλλά του επιφυλάσσει ευχάριστη έκπληξη, διότι του αφιερώνει ένα ολόκληρο έπος για να αναλύσει το χαρακτήρα του και να δώσει εικόνες από το τσουρουφλισμένο δέρμα του και την ικανότητα για επιβίωση, η οποία είναι κατάτι διαφορετική από την εξυπνάδα, για αυτό και μπορεί να συνδυαστεί μαζί της. Ο Οδυσσέας δεν είναι κάφρος, ούτε ζητάει σαν σουλτάνος παλακίδα στο τσαρδί του, όμως είναι ένας Χένρι Κίσινγκερ, ένας σύμβουλος που ζει στη σκιά, ο πρώτος, ίσως, ατζέντης όλων των εποχών, που μόνο όταν απομονώνεται ξεκινά η σκιαγράφηση του χαρακτήρα του. Είναι αρκετά δυνατός για να ζητήσει να τον δέσουν ώστε να μην πέσει θύμα των Σειρήνων, αλλά όχι τόσο ώστε να τις αντέκρουε αν δεν ήταν δεμένος, αρκετά έξυπνος για να κάνει ακριβώς αυτά που του λένε οι πιο σοφοί σύμβουλοί του, ένας άνθρωπος που έχει καταφέρει να παρακάμψει την αυτοπεποίθηση και να μην αφήσει την αυτογνωσία να του δημιουργήσει υπαρξιακά, αλλά να τη χρησιμοποιεί συναπτά ως ρεαλιστικό όπλο και μηχανισμό. Και αν και αρκετά δυνατός, πολύ έξυπνος και φοβιστικά πονηρός, είναι το παράδειγμα στη φράση η οποία αποδίδεται (και πρέπει να είναι αλήθεια αυτός ο ρήτορας) στον Κάρολο Δαρβίνο: «Δεν νικάει ο πιο δυνατός, δεν νικάει ο πιο έξυπνος, νικάει εκείνος που προσαρμόζεται πιο εύκολα σε κάθε συνθήκη». Είναι, πραγματικά, μία συναρπαστική φυσιογνωμία, αλλά ενδεχομένως όχι κάποιος που θα κάναμε παρέα. Αν και σίγουρα απέχει από το να είναι το άκρο αυτής της κατηγορίας.

Οπότε, υποθέτω ότι η αγιοσύνη (αφήνοντας να πέσει κάτω το προφανές, ότι πρόκειται για δύο διαφορετικά πρόσωπα) περνάει από ένα βίο που μπορεί να γίνει κατ’ ανάγκη έκλυτος. Σε αντίθεση με τον Αγαμέμνονα ο Οδυσσέας δεν καταγράφηκε μεθυσμένος. Σε αντίθεση με τον Αχιλλέα, δεν καταγράφηκε θυμωμένος. Σε αντίθεση με τον Έκτορα, δεν καταγράφηκε ερωτευμένος, ακόμα και με την επιστροφή του στην Ιθάκη: είναι πολύ πιο χαρούμενος που γύρισε στο σπίτι από ό,τι που συνάντησε την Πηνελόπη. Στο τέλος θα σκοτωθεί από κάποιον φαινομενικά ξένο, τον Τηλέγονο, και θα τα βάλει με το μαντείο του Άδη, που του είπε ότι θα σκοτωνόταν από το γιο του. Ο Τηλέγονος, βεβαίως, είναι γιος του, σπόρος του καρπού του στην κοιλιά της Κίρκης.  

Το όνομα που γιορτάζει σήμερα αφορά εν μέρει στον πιο πολυσχιδή Ίωνα, ένα πρόσωπο συνώνυμο της επιτυχίας, είτε πρόκειται για τα έπη του Ομήρου είτε για τον τίτλο ενός από τα πιο αναγνωρισμένα βιβλία της σύγχρονης λογοτεχνίας, του Τζέιμς Τζόις, που άρχισε να γράφεται πριν από 100 χρόνια παρά 8 μήνες, έναν ήρωα, καταφερτζή, που το να κρατάει το στόμα του κλειστό δεν ήταν ηθική αξία αλλά μέρος της δουλειάς του, που όλες οι αρετές του δεν αφορούν στη σκιαγράφηση του χαρακτήρα του, αλλά στο να φέρει αποτέλεσμα. Αν αυτός είναι ο δρόμος προς την επιτυχία, ο μόνος φταίχτης για το ότι δεν έχουμε σκεφτεί να το πάρουμε είναι η αποστείρωση στη θρησκεία. 
Να είσαι ο Κανένας Να είσαι ο Κανένας Reviewed by Λευτέρης Ελευθερίου on 4:24 PM Rating: 5

No comments:

Powered by Blogger.