Το zeitgeist της μάζας


Τρεις εβδομάδες μετά τις εκλογές της 1ης Νοέμβρη του 1920, έγινε δημοψήφισμα για την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος είχε αποκαθηλωθεί ήδη, αλλά είχε προλάβει να ενώσει την Κρήτη με την υπόλοιπη Ελλάδα. Λίγο πριν τις εκλογές είχαν βγει παπάδες στο πεδίο του Άρεως, με μία πέτρα στο χέρι και αναθεμάτιζαν τον Βενιζέλο. Φώναζαν, δηλαδή, «ανάθεμα». Στις εκλογές η Κρήτη και η Θράκη ψήφισαν υπέρ του. Ήταν οι περίφημες εκλογές με το σφαιρίδιο. Τρεις εβδομάδες μετά, σε ό,τι αφορά την επάνοδο του βασιλιά Κωνσταντίνου, ο οποίος είχε διαφωνήσει ούτως ή άλλως με τον Λευτεράκη για την είσοδο της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ψήφισαν 1.010.343. Το ποσοστό που πήρε το «ναι» ήταν 99%. Για την ακρίβεια, 999.960 ψήφισαν υπέρ της επανόδου. Και 10.383 ψήφισαν κατά. Τώρα, πώς γίνεται οι βενιζελικοί να έγιναν κατευθείαν υπέρμαχοι της επιστροφής του βασιλιά, ένας θεός ξέρει.Βεβαίως, δεν είναι πρωτάκουστο. Την εποχή των μέσων διαδικτυακής κοινότητας γίνεται ανάγλυφο ότι οι νεοέλληνες αλλάζουν γνώμη καθ’ εκάστην.

Για τους αγρότες της σοσιαλιστικής Ελλάδας δεν έχω την καλύτερη γνώμη, αλλά για μένα έχω ακόμα χειρότερη, οπότε οκ. Αν ήμουν αγρότης της σοσιαλιστικής Ελλάδας, θα έκανα ακριβώς ό,τι κάνω τώρα, μόνο που θα είχα χρήματα επιχορηγήσεων στα χέρια μου. Η μηχανική του καπιταλισμού έχει ως εξής: σε κάνει να πιστεύεις ότι θα συνεχίσει να συμβαίνει επ’ άπειρον αυτό που συνέβαινε την εποχή της ευφορίας. Και όταν σταματήσει να συμβαίνει, τουλάχιστον δε θα χάσεις τα πάντα.

Σε συνωμωτικές κουβέντες με φίλους, νιώθω πολύ άσχημα για ό,τι πίστεψα ότι θα συμβεί στη χώρα το 2015. Και ειδικά τις μέρες μετά το δημοψήφισμα. Αλλά αυτό που στην πραγματικότητα νιώθει άσχημα από μέρος μου, είναι ο νικημένος εγωισμός μου. Ωστόσο, είναι αμελητέα ποσότητα και το λέω εξαιρετικά σοβαρά.Υπάρχει, φυσικά, ακόμα αυτή η στενοχώρια, για το γεγονός ότι δεν πιέστηκαν ακόμα περισσότερο οι καταστάσεις, αλλά καμιά φορά σκέφτομαι ότι το μερίδιο ευθύνης που μου αναλογεί έχει να κάνει με το γεγονός της προσομοίωσης: τι θα έκανα εγώ, π.χ., αν ήμουν σε μία παρόμοια θέση. Θυμάμαι ό,τι έγραφα εκείνες τις μέρες του δημοψηφίσματος και τις δυσκολίες και δεν ήμουν σίγουρος ότι αν ερχόντουσαν όπως τις φανταζόμουν, θα μπορούσα να αντεπεξέλθω. Αλλά, από την άλλη μεριά, δεν πρέπει να περιμένεις από κάποιον να κάνει για σένα οτιδήποτε. Δηλαδή, αν προσφερθεί στη δουλειά κάποιος να πάει στο περίπτερο, του παραγγείλω τσιγάρα Marlboro μαλακό και μου πάρει το σκληρό, δεν φταίει αυτός. Αν ήθελα να γίνει σωστά η δουλειά, έπρεπε να πάω μόνος.

Ένα μέρος του πνεύματος της εποχής, του zeitgeist, εξετάζεται από τη μάζα. Θυμάμαι ένα βίντεο του Τζον Στιούαρτ, όταν παρουσίαζε το «Daily Show» (αυτός είναι από τον οποίο προσπαθεί να πάρει στοιχεία ο Κώστας Μπογδάνος), για ένα σκάνδαλο σε σχολείο στην Ατλάντα. Καθηγητές διόρθωναν απαντήσεις εξετάσεων σε μαθητές για να έχουν καλύτερους βαθμούς. Στο βίντεο παρατίθεται μία δήλωση ενός δικαστή, του Τζέρι Μπάξτερ, που τόνισε ότι «αυτό είναι το πιο αρρωστημένο πράγμα που συνέβη στην πόλη». Στην Ατλάντα. Εκεί που έπεσε η βόμβα το 1996. Εκεί που δυσκολεύτηκαν, όσο κανείς άλλος, να αποχωριστούν τη δουλειά. Εκεί που η πόλη κάηκε από πυρκαγιές. Εκεί, βεβαίως, που έγινε το σκάνδαλο με τα δάνεια και τις εταιρείες το 2008, όταν έβαζαν τρία ΑΑΑ σε μετοχές που άξιζαν Β και Γ, όταν έδιναν στεγαστικά με τον αέρα. Το δείχνει η ιστορία των τεσσάρων χρηματιστών που μυρίστηκαν την απάτη στο «Big Short», με τον Ράιαν Γκόσλινγκ να αφηγείται ότι αυτό που ξεκίνησε από την Ατλάντα, θα μεταφερόταν σε όλες τις ΗΠΑ- οι οποίες ήδη, από την 11η Σεπτεμβρίου του 2001 είχαν δυσκολίες- και έπειτα στην Ελλάδα, την Ισλανδία, ακόμα και την Ισπανία.



Ξέρετε ποια είναι η μεγάλη διαφορά; Ότι για το σκάνδαλο με το σχολείο συνελήφθησαν 12 καθηγητές, οι περισσότεροι εκ των οποίων έκαναν πίσω από τα σίδερα της φυλακής. Τρεις «έφαγαν» 20 χρόνια και άλλοι πέντε έφαγαν από μία πενταετία. Στο σκάνδαλο με το χρηματιστήριο, που κατέστρεψε κόσμο και κοσμάκη και που άνθρωποι έμειναν στο δρόμο, ένας (1), μόνο, μόνο ένας, ένας μόνο, ΕΝΑΣ, 1, ΕΝΑΣ ΜΟΝΟ, ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ, χρηματιστής συνελήφθη. Αυτό συνέβη για πολλούς λόγους, αλλά κυρίως για τον πιο απλοϊκό: ότι οι καθηγητές παραδέχθηκαν την ενοχή τους. Οι μεγαλοεταιρείες, όχι.  

Αποφασίζεις, λοιπόν, πώς φαντάζεσαι τον κόσμο. Και εσύ προσπαθείς να ζεις με αυτό το μοτίβο που αποφασίζεις. Τι μέσα θα χρησιμοποιήσεις. Αν θα διατεθείς να οικειοποιηθείς μία θεωρία της μάζας, δηλαδή ένα δόγμα, το οποίο είναι πρακτικά αυτό που νομίζουν οι περισσότεροι σε αντίθεση με τα γεγονότα. Όταν κατακερματίζεται, με αυτόν τον τρόπο, η κριτική σκέψη, κατακερματίζεται και η όποια επιχειρηματολογία. Το πλήρες της ανάλυσης κάνει γκελ πριν μπει στα αυτιά σου.

Τα πρώτα χρόνια της κρίσης, δεν ήμουν βέβαιος ότι είχαμε κρίση. Το καλοκαίρι ο φίλος μου ο Μάνος μου είπε ότι αυτό που έχουμε, δεν είναι κρίση. Κρίση ήταν αυτό που είχαμε πριν φθάσουμε να έχουμε αυτό που αποκαλούμε κρίση. Διότι αληθινή κρίση είναι μόνο η ηθική κατάπτωση.

Ένας άνθρωπος δεν σκέφτεται καλύτερα από δύο. Αλλά σκέφτεται καλύτερα από έξι. Πιο καθαρά. Κρίση είναι να πληρώνεις τρεις φορές την αξία ενός πράγματος χωρίς χρήματα, μέχρι, τελικά, να στο ζητήσουν πίσω επειδή δεν μπορείς να το πληρώνεις πια. Όταν, πια, φτάνεις να μην μπορείς να το πληρώνεις, δεν είναι κρίση: είναι πραγματικότητα. Δεν φταις μόνο εσύ, διότι όταν παίρνεις δάνειο και καλείσαι να πληρώνεις για χρόνια μόνο το επιτόκιο και μετά σου λένε ότι πρέπει να αρχίσεις να πληρώνεις και το ποσό, ουσιαστικά σε κλέβουν. Αλλά φταις όταν δεν μπορείς να καταλάβεις ότι η τιμή κάποιων πραγμάτων πρέπει να βρίσκεται σε αναλογία με το βιοτικό επίπεδο και τις προοπτικές που μπορεί να έχει μία χώρα: δηλαδή αυτά που παράγει. Όταν παράγει λίγα και δέχεται πολλά, πόσο φυσιολογικό είναι να σκάσει μία φούσκα; Δε γράφω ως μετά Χριστόν προφήτης: προσωπικά μπορεί να μην ξέρω να κάνω μία φορολογική δήλωση και να είμαι παντελώς άχρηστος σε οποιοδήποτε λειτουργικό κομμάτι, αλλά γνωρίζω ότι δεν ξέρω. Οπότε δεν πήγα ποτέ να μπλέξω με πράγματα που δεν γνωρίζω ή που, έστω, νομίζω ότι γνωρίζω. Αυτοί που ξέρουν, ανακαλύπτουν τη Google, που κατά τη γνώμη μου (εδώ και πολλά πολλά πολλά πολλά χρόνια) είναι ανακάλυψη ισάξια με το τηλέφωνο. Το να τρως ψωμί από το φούρνο της γειτονιάς και το πιο φθηνό τυρί, επειδή δεν μπορείς να πληρώνεις γαλλική μπαγκέτα, η οποία σου αρέσει, δεν είναι κρίση. Είναι σωστή διαχείριση. Ασφαλώς, υπάρχουν άστεγοι και θα υπάρξουν πιο πολλοί στο μέλλον. Αυτό δεν μπορεί να αρνηθεί κάποιος ότι βαράει ένα συναγερμό. Και πάλι, κρίση είναι ο τρόπος που ζούσαμε τότε. Όταν και καλά, ήμαστε καλά. Κρίση είναι ο πατέρας που έδινε χαρτζιλίκι ένα χιλιάρικο σε παιδί δευτέρας δημοτικού. Κρίση είναι οι γονείς που διαμαρτύρονται σε προπονητές και διαιτητές σε παιχνίδια παιδικών πρωταθλημάτων. Κρίση είναι η άποψη ότι τα εμπορικά κέντρα είναι in. Να προτιμάς φαστφουντάδικα από σουβλατζίδικα. Να είσαι, εν ολίγοις, μεσοαστός και να πιστεύεις ότι βρίσκεσαι σε μία ελίτ. Να πληρώνεις 220 ευρώ το μπουκάλι στα μπουζούκια, όσο ωραία και να περνάς σε αυτά.



Στο δημοψήφισμα της 5ης Ιούλη, το 61% ψήφισε «όχι» και το 39% ψήφισε «ναι». Όπως έγραφα και τότε, δεν είχε σημασία τι θα συνέβαινε: ήταν θέμα προσωπικής επιλογής, διαχωρισμού της ύπαρξης από την κατοχή. Η πραγματικότητα έδειξε ότι συνέβη το αντίθετο. Προσωπικώς νιώθω βλάκας που θεώρησα, έστω για μία στιγμή, ότι τα πράγματα θα συνέβαιναν διαφορετικά. Αλλά έπρεπε να επιμείνω σε ότι είναι η ύπαρξη. Και, βέβαια, δεν μπορώ να αποδεχθώ ότι κάποιος από το 39% τώρα δικαιούται να είναι θυμωμένος. Έγινε ό,τι ήθελε. Είναι αυτό που λέμε, «πρόσεχε τι εύχεσαι».  

Ο άνθρωπος, βεβαίως, είναι προορισμένος, σε ορισμένες περιπτώσεις, να ενσωματώνεται στο σύνολο και να ασπάζεται δίχως έρευνα το «αφού το λένε πολλοί, είναι σωστό». Αλλά εδώ πρόκειται για το διαρκή θρίαμβο του δόγματος. Δόγμα είναι αυτό που έγινε με τη δήλωση για τη «17 Νοέμβρη»: είπε ο τύπος ότι ο πυρήνας σκέψης της είναι διαφορετικός από εκείνο κάποιου στυγνού τρομοκράτη. Και φυσικά ακολούθησε η δημόσια κατακραυγή. Δεν έχει σημασία τι εννοούσε, δεν έχει σημασία καν που υπάρχουν όντως λεπτές διαφορές. Κατακραυγή για το έργο του Ξηρού στο Εθνικό, αν και ο Λιβαθινός είπε ξεκάθαρα ότι σε αυτήν την παράσταση φαίνεται πως δεν έχει δικαίωμα ο άνθρωπος να παίρνει ζωές. Η ήττα μας είναι πνευματική και είναι οριστική. Είναι πελώρια σε μήκος, πλάτος και ύψος. Έχουμε ηττηθεί παντού, έχουμε συνθλιφθεί και κονιορτοποιηθεί. Το πιο δυσάρεστο είναι πως ό,τι κι αν σκεφτόμαστε, μας αποδίδεται σαν ταμπέλα και απευθείας μας κατατάσσει σε ένα σύνολο. Η διαφυγή είναι αδύνατη, για κάποιον που αγαπάει τον τόπο που μένει.

Όσο για το σύμφωνο συμβίωσης, όπως είπε και ο φίλος μου ο Αντώνης, ο Πλάτων έγραψε τον «Φαίδρο», ο οποίος είναι ο διάλογος του Σωκράτη με τον Φαίδρο. Σε αυτόν τον διάλογο ο Σωκράτης προσπαθεί να πείσει το συζητητή του ότι ο Λυσίας, που είχε πιάσει τον Φαίδρο λίγο πριν και τον είχε αρχικά πείσει ότι η σαρκική επαφή χωρίς συναισθήματα δεν είναι άσχημο πράγμα, κάνει λάθος και ότι πρέπει πράγματι να πλαγιάζεις με αυτόν που αγαπάς. Μπορεί να μας ξενίζουν μερικές εικόνες, αλλά το «δεν έχω πρόβλημα με τους γκέι, αλλά...», παίρνει ένα 8,5 με άριστα το 10 στην κλίμακα της υποκρισίας. Εξάλλου, να μην είσαι ρατσιστής σημαίνει να αποδέχεσαι αυτό που σε ξενίζει, τηρώντας τους τρόπους συμπεριφοράς που έχεις με όλο τον κόσμο. 

Στο ρόλο του properman

ο Λευτέρης Ελευθερίου
Το zeitgeist της μάζας Το zeitgeist της μάζας Reviewed by Proper Man on 6:56 PM Rating: 5
Powered by Blogger.